रूद्रप्रसाद भट्टराई
भारतका प्रसिद्ध प्राध्यापक सनल कुमार भेलायुद्धनले सन् २००२ मा प्रकाशित गरेको बहुचर्चित पुस्तक रुरल मार्केटिङ्गमा ग्रामीण बजार, बजारशास्त्र, ग्रामीण जनजीवन, उत्पादनको बजारीकरण, सञ्चारको प्रयोग, रणनीति र संयन्त्रको राम्रोसँग व्याख्या एवं परिचर्चा गरेका छन् । लेखकले देश सम्पन्न बन्नको लागि ग्रामीण क्षेत्रहरूमा बढी ध्यान दिनुपर्ने जसमा पनि विशेष गरी ग्रामीण उत्पादनहरूको प्रक्रियागत व्यवसायीकरण गर्दै ग्रामीण मुहारमा उज्यालो ल्याउन सक्ने कुरामा जोड दिएका थिए । त्यस्तै उनले कृषि उत्पादनहरू जुन गाउँबाट सहर जान्छन् र गाउँको लागि सामान तथा सेवाहरू निर्माण हुनेकुरालाई ग्रामीण बजारशास्त्रको दायराभित्र राखेका छन् ।
बजारशास्त्र पुरानो विषय हो, जसले सम्पुर्ण खरिद—बिक्री कार्यलाई सम्बोधन गरेको हुन्छ । व्यापक रुपमा बजारशास्त्रलाई केवल व्यापारिक वा खरिद—बिक्रीसँग भन्दापनि गैर—व्यापारिक क्षेत्रभित्र अटाउन सकिन्छ । कुनैपनि व्यक्तिगत वा समूहगत दुवै किसिमका कार्यको लागि उचित व्यवस्थापन गर्न बजारशास्त्रको भूमिका अवर्णनिय हुन्छ । यसले मानिसको हरेक गतिविधिमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष सम्बन्ध राखेको हुन्छ । यहि बजारशास्त्रको एउटा सानो अंश ग्रामीण बजारशास्त्र हो । यसले वस्तु वा बिक्रीलाई भन्दा ग्रामीण उपभोक्ताको इच्छा तथा अवश्यकताहरूलाई महत्व दिन्छ । ग्रामीण बजारशास्त्र पूर्ण रुपमा समग्र क्षेत्रको विकास, विस्तार तथा आधुनिकीकरणसँग सरोकार राख्ने विषय हो । जसले समग्र जनताको जीवनस्तरमा परिवर्तन ल्याउँदै राष्ट्रिय विकासको प्रण गरेको हुन्छ । हाम्रो जस्तो मुलुकमा ग्रामीण बजारशास्त्र अत्यन्त आवश्यक रहेको हुनाले देश विकास गर्ने अब्बल रणनीतिभित्र ग्रहण गर्न सकिन्छ ।
ग्रामीण बजारशास्त्र द्वैध बजारीकरण प्रक्रिया हो जहाँ गाउँका वस्तु तथा उत्पादनहरू सहर र सहरमा निर्मित वस्तुहरू गाउँमा प्रवाहित हुन्छन् । यसका साथै वस्तु तथा उत्पादनहरूको स्थानीयक्षेत्रमै चहलपहल बढ्नुपनि ग्रामीण बजारशास्त्रको क्षेत्र हो । ग्रामीण क्षेत्रको विभिन्न उत्पादनहरूलाई ग्राहकसम्म पुर्याई सेवा—सुविधा प्रदान गर्नु/गराउनु नै ग्रामीण बजारशास्त्र हो । यसमा उत्पादक र ग्राहक बीचको विभिन्न माध्यम/मार्गहरूः— विउविजन, बजार, व्यवस्थापन, प्रबद्र्धन, यातायात, ग्राहक र सन्तुष्टि जस्ता महत्वपुर्ण औजारहरूको राम्रो प्रबन्ध हुनुपर्दछ । ग्रामीण क्षेत्रको उत्पादनहरूलाई ग्राहकसम्म पुर्याउन कुशल व्यवस्थापकको आवश्यकता पर्दछ जसमा मध्यस्तकर्ताको महत्वपूर्ण भूमिका रहने गर्दछ । यही सञ्जाललाई थोरैमात्र व्यवस्थित गर्न सके ग्रामीण क्षेत्रको उत्पादनबाट मनग्गे फाइदा पुग्ने कुरामा दुईमत हुन्न ।
नेपाली ग्रामीण बजारहरू गाऊँको केन्द्रमा स्थापित छन् । त्यस्ता बजारहरूलाई मेला, हाटबजार, मण्डी आदि नामले पनि चिनिन्छ, जहाँ स्थानीय जनताहरूले आफ्ना आवश्यकता र इच्छाहरू पुरा गर्ने गर्दछन् । यस्ता प्रकारका बजारहरू साना आकार, प्रकार तथा प्रायः कृषि, पशुपालन र ग्रामीण उत्पादन आदिसँग सम्बन्धित हुन्छन् । ग्रामीण बजारहरू सहर र गाऊँको सेतु हुन् जहाँ सहरी जनता वस्तु तथा सेवाको वितरण तथा आपूर्ति गर्दछन् भने ग्रामीण जनताहरू आवश्यक कच्चापदार्थ, श्रम साटासाट गर्दै आफ्ना आवश्यकताहरू पूर्ति गर्दछन् । ग्रामीण बजारहरू पूर्णतयाः सहर र त्यहाँका जनतालाई लक्षित गरी वस्तुको उत्पादन तथा बिक्रीका लागि स्थापित हुन्छन् । तसर्थ पनि गाऊँ क्षेत्रको समग्र विकासमा सहरी क्षेत्रको सम्बन्धले थप मद्दत पुर्याएको हुन्छ ।
नेपालको पूर्वाञ्चल क्षेत्रमा कृषि बजारको लागि बिर्तामोड, विराटनगर, धरान, धनकुटा, संखुवासभा प्रमूख हुन् भने हाल आएर झापाको खुदुनाबारी पशु बजार, शनिश्चरेको पुरानो बजार, काँकडभिट्टा, धुलाबारी, सुरुङ्गा बजार, दमक आदि थपिएका छन् । मोरङ्गका उर्लाबारी, मधुमल्ला आदि । इलामको दानाबारी, हर्कटे, फिक्कल, पशुपतिनगर आदि । पाँचथरको फिदिम, यासोक, रानीगाउँ आदि । ताप्लेजुङ्ग, सुनसरीको इटहरी लगायत विभिन्न स्थानहरू । यसैगरी पूर्व क्षेत्रभित्र असंख्य कृषि बजारहरू पछिल्लो समयमा विकास भएका छन् । । त्यस्तै मध्यमाञ्चल क्षेत्रमा काठमाडौँ, हेटौँडा, नारायणघाट, जनकपूर पूराना सहर भए भने त्यसमा धादिङ्ग, काभ्रेका विभिन्न अन्य क्षेत्र थपिएका छन् । पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा बुटवल, तानसेन, व्यास, पोखरा सँगै अन्य विभिन्न उप बजारहरू थपिन गएका छन् । मध्य—पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा घोराही, तुल्सीपूर, सल्यान, नेपालगंज, विरेन्द्रनगर प्रमूख बजार हुन भने सूदुर—पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा कैलालकीको टिकापूर, धनगढी अनि डढेलधुरा, दार्चुला, डोटी र अछामका साथै महाकालीको भिमदत्तनगर कृषि बजारको प्रमूख सयन्त्रहरू हुन् । यसरी हेर्दा नेपालको बजारमा कृषि उपज र यस क्रियाकलाकै बाहुल्यता रहेको कुरालाई लुकाउन सकिँदैन ।
पछिल्लो योजनाले विश्वव्यापीकरण र आर्थिक उदारीकरणबाट सिर्जित अवसर र चुनौतीहरूलाई उचित सम्बोधन गर्दै व्यापारलाई राष्ट्रिय विकास नीतिमा मूलप्रवाहीकरण गरी उदार, प्रतिस्पर्धात्मक र समावेशी वाणिज्य क्षेत्रको विकासमार्फत गरीबी न्यूनीकरण र आर्थिक विकासमा टेवा पुर्याउने सोच लिएको छ । यस्तै खाद्य र पोषण सुरक्षाको अवधारणा र सहस्राब्दी विकास लक्ष्य अनुरुप दीर्घकालीन कृषि योजना र राष्ट्रिय कृषि नीतिलाई कृषि विकासका लागि मूल नीतिको रुपमा अङ्गीकार गरी यस क्षेत्रको आधुनिकीकरण एवं व्यवसायीकरण गरी प्रतिस्पर्धी बनाइने कुरामा जोड दिएको छ । कृषि व्यवसाय प्रबद्र्धन तथा बजार विकास कार्यक्रम अन्तर्गत कृषक, व्यापारी एवं प्रशोधनकर्तालाई संलग्न गराई उच्च मूल्यका बालीको व्यवसायीकरण तथा व्यापारीकरण क्षमता अभिवृद्धि गर्न सडक सञ्जाल विकास, बजार तथा संकलन केन्द्र निर्माण, शीत भण्डारण र साना सिंचाइ सुविधा जस्ता समुदायमा आधारित पूर्वाधारहरूको विकास, सामुदायिक खेती प्रबद्र्धन, कृषि मेसिनरी तथा उपकरण, प्रशोधन औजार, प्रयोगशाला उपकरण, बजार अनुसन्धान र प्रविधि विकासमा पनि उत्तिकै जोड दिनुले पनि यस क्षेत्रको भविष्य उत्तम रहेको प्रष्ट हुन्छ ।
यसरी नै पशुजन्य व्यवसायीकरण, प्रशोधन तथा बजारीकरण अन्तर्गत स्वदेशमा मासु तथा दूधको उत्पादन बढाउन व्यावसायिक बाख्रा पालन, वंगुर पालन, मासुका लागि पाडा पालन, कुुखुरा पालन एवं गाई भैंसी पालन कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिनाले व्यावसायिक फार्महरूको क्षमता अभिवृद्धि, प्रजननकालागि गुणस्तरीय पशुपन्छीको स्रोत केन्द्रहरू स्थापना तथा बजारीकरण व्यवस्था गर्ने, कृषक समूह र सहकारीहरू मार्फत व्यावसायिक गाई भैंसी पालन, बृहत्तर पशु विकास कार्यक्रमको क्षेत्र विस्तार र निजी व्यावसायिक फार्म स्थापना गर्ने, दूध उत्पादन, संकलन, प्रशोधन तथा दुग्ध पदार्थ विविधीकरण गर्नेे जस्ता कार्यक्रमहरू सञ्चालनमा वृद्धि हुनेछन् । मूल्य अभिवृद्धि श्रृंखला विकास अन्तर्गत तरकारी, फलफुल, अदुवा, माछा, दूध, याक चिज, मासु, आलंकारिक फूल जस्ता कृषिजन्य उत्पादनको मूल्य अभिवृद्धि श्रृङ्गला सुधार, उच्च मूल्यका कृषि तथा पशुजन्य वस्तुहरूको स्तरीय उत्पादन बढाउन बाली वस्तुहरूको उत्पादन मिसन, कृषि व्यवसायीकरण तथा व्यापार आयोजना, उच्च मूल्य कृषि वस्तु विकास र उच्च पहाड कृषि व्यवसाय तथा जिविकोपार्जन सुधार जस्ता आयोजना तथा कार्यक्रमहरूमा आउने परिवर्तनले कृषि तथा बजारक्षेत्रमा उल्लेख्य उपलब्धी हुने निश्चित छ ।
आय तथा रोजगारीको अवसरमा वृद्धि, स्थानीय उत्पादनको प्रबद्र्धन एवं व्यवसायीकरण, स्थानीय श्रमशक्ति र सीपको संरक्षण र परिचालन, कृषि एवं उद्योग क्षेत्रको समानान्तर विकास, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली वस्तु र सेवाको पहिचान, पँहुच र विस्तार जस्ता विविध पक्षमा यस क्षेत्रबाट महत्वपूर्ण योगदान पुग्ने हुँदा कृषि व्यापारलाई आर्थिक विकासको महत्वपूर्ण अंगको रुपमा लिइन्छ । तर व्यापार क्षेत्रको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा मूलप्रवाहीकरण हुन सकेको छैन । नेपालको स्वदेशी र वैदेशिक व्यापारमा हरेक वर्ष व्यापार घाटा बढ्दै गएको र यसले शोधनान्तर स्थितिमा समेत प्रतिकूलता ल्याएको छ । यस परिप्रेक्ष्यमा व्यापारलाई आर्थिक विकासको संवाहकका रुपमा राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र विकास योजनामा मूलप्रवाहीकरण गर्दै स्वदेशी उत्पादनलाई विश्व बजारमा गुणस्तरीय र प्रतिस्पर्धी बनाई निकासी व्यापार निर्देशित आर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने तर्फ प्रयासहरू केन्द्रित हुनुपर्ने देखिन्छ ।
सम्पूर्ण देश कृषि पेशासँग सम्बन्धित रहेको अवस्थामा पनि यस क्षेत्रले अहिलेसम्म पनि आशातित् सफलता हुन नसक्नु, विभिन्न आन्तरिक र बाह्य समस्याहरूका कारण यहि क्षेत्रलाई खासै गति दिन नसकिएको तितो सत्य हामी सामु प्रष्ट छ । चेतनाको कमी, विऊ विजनको न्यून उपलब्धता, सिँचाइ अभाव, प्रविधिको न्यूनता, आर्थिक तथा भण्डारण अभाव, तथा भौतिक कठिनाई, त्यस्तैगरि परम्परागत ढांचा र सँस्कृतिका कारणले गर्दा कृषि क्षेत्रको आधुनिकिकरण तथा व्यवसायिकरण गर्न अझपनि पूर्ण रुपमा सकिएको छैन । कृषि क्षेत्रका विभिन्न खाद्यन्न र नगदे उत्पादनहरू जस्तैः आलु, चामल, दाल, मकै, गहुँ, फापर, कोदो, तरकारीहरू आदिको उचित तथा व्यवस्थित बजारको अभावमा तिनको विकास गर्न सकिएको छैन । यसले ग्रामीण बजारीकरणमा ठुलो समस्या प्रस्तुत गरिरहेको छ । जुन दरमा समस्या सिर्जना गरिरहेको छ त्यो प्रतिशतभन्दा उच्च दरमा काम गर्नुपर्ने चुनौतिपनि हाम्रो माझ देखापरिरहेको छ ।
यति हुँदा—हुँदै पनि ग्रामीण वस्तु तथा उत्पादनहरूको बजार प्रबद्र्धन गर्ने उद्देश्यले देशका विभिन्न स्थानहरूमा विभिन्न कृषि विकास बजार, मेला, कृषि प्रदर्शनी, कृषि उपज हाट, कृषि मण्डी आदि बेला—बेलामा देशका विभिन्न स्थानहरूमा विगत केहि वर्ष देखि हुँदै आएका छन् । जस्तै : पूर्वाञ्चल वृहत कृषि मेला, तनहुँ महोत्सव, इटहरी कृषि वस्तु प्रदर्शनी, धनगढी कृषि महोत्सव, मध्यपश्चिमाञ्चल कृषि मेला, उत्पादन तथा परिकार मेला, मध्यमाञ्चल औद्योगिक तथा कृषि मेला, पश्चिमाञ्चल पोखरा महोत्सव, डोटी कृषि महोत्सव, पाल्पा कृषि प्रवर्द्धन मेला आदि लाई सफल उदाहरणका रुपमा लिन सकिन्छ ।
उल्लेखित् कार्यहरूमा सम्बन्धित स्थानीय संस्था, सरोकारवाला र सरकारको योगदान उत्तिकै रहन्छ । ती स्थानहरूबाट वस्तु उत्पादकले वस्तुको बिक्री गर्ने तथा क्रेताहरूले त्यस वस्तु तथा त्यसको जानकारी लिने गर्दछन् । यस्ता हुने गरेका हाट, मेला, प्रदर्शनी, महोत्सव आदिले नेपाली ग्रामीण बजारशास्त्रलाई अझ मजबुद बनाउँदै लगेको छ, जसले गर्दा नेपाली परम्परागत कृषि बजार प्रणाली र जनताको जीवनस्तरमा सामान्य भएपानि आशालाग्दो परिवर्तनहरू सम्भव गराएका छन् । तर, यहि अवस्थामा थकाई मार्नु चैँ अवश्य हुँदैन । समसामयिक विषयगत् परिवर्तनलाई भने स्वीकार्नै पर्दछ । यसकारण ग्रामीण बजारशास्त्रको विकासका लागि यसका अवसरहरूको भरपूर उपयोग गर्दै दृश्य र अदृश्य समस्याहरूलाई बढार्न सरोकारवालाहरूले भूमिका बढाउनुपर्ने देखिन्छ ।
कोई टिप्पणी नहीं:
एक टिप्पणी भेजें