स्थानीय विकासमा सामाजिकसहभागिता

विष्णुप्रसाद खनाल
जनसहभागिता जनताले विकास निर्माण कार्यका सिलसिलामा स्वस्वफूर्त ढंगले पु¥याएको योगदान हो जसले विचारको आदान–प्रदान, विकास क्रियाकलापहरूमा शारीरिक संलग्नता, जिम्मेवारीको बॉडफॉड, उपलब्धिको बॉडफॉड र प्रत्येक क्रियाकलापहरूमा सहयोगको भावनाको बीजारोपण गर्दछ । निर्णय गर्ने प्रक्रियामा सहभागिता, कार्यान्वयनमा सहभागिता, प्रतिफल उपयोगमा कार्यसहभागिता एवं अनुगमन र मूल्याङ्कनमा सहभागिताले समग्ररुपमा जनसहभागिताको प्रतिनिधित्व गर्दछ अर्थात् म, हामी र तपाइ‘ के गर्न सक्छौं भनी एकजुट भएर कार्यान्वयन गरी कुनै पनि विकास कार्यक्रमबाट समुदायलाई साझारुपमा फाइदा हुने, समुदायको इच्छा र आवश्यकताको आधारमा बनाएको योजना कार्यान्वयन तथा मूल्यांकनको मूर्तरुप हो ।
सहभागितामूलक विकासमा देखापर्ने जनसहभागिताको मूलभूत मान्यता नै विकास कार्य सरकारी वा गैरसरकारी संस्थाका स्रोत तथा साधनबाट र उनीहरुकै पहलबाट जनताको समस्या पहिचान गरी, जनता स्वयंको तत्परतामा, जनताको नै वास्तविक मागहरु, जनताकै इच्छा, जनताको आफ्नै श्रम, सीप साधन लगाएर कुनै पनि कार्य गर्नु तथा विकासमा जनताको चाहना, भावना प्रस्फुटन हुने, उनीहरुको वास्तविक समस्याको पहिचान भई वास्तविक आवश्यकताको हृदय खोली प्रस्तुत गर्ने, उनीहरुको सीप, क्षमता आदिको पूर्ण प्रयोग हुन, उनीहरु नै सञ्चालक मालिक बन्न पाउने आदि प्रबृत्तिको विकास गर्नु हो । जसमा विकास प्रक्रियामा सबै चरणमा जनता वा सरोकारवालाहरुको सक्रिय सहभागिता रहन्छ । जनताद्वारा जनताको लागि जनताको विकास, जनताको इच्छानुसार सञ्चालन गरिएको कार्य, पारिश्रमिक लिएर वा नलिएर गरिएको कार्य, देशको ऐन–कानूनभित्रको कार्य र जनताको मात्रात्मक एवं गुणात्मक सहभागिताको कार्य हो । जनताको भावनाको कदर नगरेमा जनता सडकमा ओर्लने र उनीहरुको इच्छा र आकांक्षा पूरा भएपछि राजनीतिक सहभागिता अभिबृद्धि हुने कुरामा बढी विश्वसनीय तथा ढुक्क बन्न सकिन्छ । व्यक्ति पेट भोको राखेर कोही पनि सडकमा उफ्रिन जॉदैन, त्यसैले गरिव देशमा गरिव जनताका बिहान बेलुकाको खानाको समस्या भएको बेलामा उनीहरुलाई राजनीतिक सहभागिता भन्दा काम गरेर २–४ पैसा आर्जन गर्ने र परिवार पालनपोषणमै सीमित हुने हुनाले विकास सहभागिताको जरुरी छ । व्यक्तिका, समूहका, समुदायका आ–आफनै सामाजिक नियम कानून, रीतिरिवाज बसोबास, वातावरण, संस्कारहरु हुने हुनाले सामाजिक तत्वले पनि यसको सहभागितामा प्रत्यक्ष असर पार्दछ ।
विकास स्थानीय जनताको सहभागितामा उनीहरुकै रोजाइ र निर्णयमा उनीहरुलाई नै परिचालन गरी गर्नुपर्दछ । स्थानीय विकासमा स्थानीय जनतालाई अग्रसर बनाउने, विकासको योजनाकार, निर्णयकर्ता र कार्यान्वयनकर्ता जनता नै हुने भएकाले अरुलाई दोष दिन नपाउने हुनाले जसमा अनुसन्धानकर्ताले स्थानीयबासीहरुस‘गै बसेर उनीहरुको सम्पूर्ण पक्षको बारेमा थाहा पाउने प्रयत्न गर्दछ । विकासे योजना बनाउ‘दा र त्यसको पहिचान र कार्यन्वयनमा पनि सहभागितालाई प्राथमिकता दिइनुपर्दछ । अभ्यास हो भने कहिले जनसहभागिता भनेको अनिच्छुक मानिसहरुलाई जर्बजस्ती उनीहरुको इच्छाबिना भाग लिन बाध्य बनाउने पनि हुन्छ । त्यसैले स्वतस्र्फूत आप्mनो काममा बिनादबाब र नियन्त्रर्णबिना जनसहभागिता भएकालाई सही अर्थमा सकारात्मक र विकासको लागि चाहिने आदर्श प्रकारको सहभागिता हो । सहभागितामूलक विकासमा सामाजिक कार्यकर्ता, विकास अनुसन्धानकर्ताहरुको संयुक्त प्रयासमा भएका जनसहभागितामूलक विकासबाट समाजमा गरिव, पिछडिएका तथा अन्य विकास प्रक्रियाले नसमेटेकालाई सहयोग गर्न सकिन्छ । नेपालमा प्रक्रिया तथा सेवा प्रवाहमा सर्वसाधारण जनताको स्वामित्व कायम गर्न मुलुकी शासनका विभिन्न तहमा मात्र नभई विकास कार्यमा समेत सहभागितामूलक प्रक्रिया अपनाउन जरुरी हुन्छ । यसका लागि सामयिक निर्वाचन र विकास प्रक्रियाका विभिन्न चरणहरुमा नागरिकको सहभागिता अपेक्षित हुन्छ । सरकारी तथा गैरसरकारी निकायमार्फत विकासका क्रियाकलापहरुमा सामाजिक परिचालनका माध्यमबाट निर्णय प्रक्रियामा जनसंलग्नता रहे पनि सबै वर्ग, लिङ्ग र सामाजिक समूहको प्रभावकारी सहभागिता हुन सकेको छैन ।
सहभागितामूलक प्रक्रियाहरुबाट विकास गर्नुपर्छ भन्ने भातृसंस्थाहरुको पक्षलाई ग्रहण गर्ने काम विगत केही वर्षयता निकै फैलिएको छ जसमा माथिबाट तल हुने योजनाहरुका प्रक्रियाहरुमा समावेश नगरिएका र नीति निर्माण र ज्ञानको उत्पादनबाट अलग भएका वा एक्लिएका सीमान्तकृत समूहहरु वा व्यक्तिहरुलाई परियोजनाको नीति निर्णय प्रक्रियामा समावेश गर्ने काम सहभागितामूलक विकासको हो । विकासका नीतिहरु र अभ्यासहरु जुन अनुसन्धानमा आधारित छन् तिनीहरुले वास्तविक लक्ष्ँित समूहहरुलाई, उनीहरुको ज्ञान र अनुभवलाई समेटेर घरमा उत्पादित ज्यmभ नचयधल विकास भएमा मात्र दिगो विकास हुन्छ भन्ने तर्कलाई स्थापित गरेको छ । यो भन्दा बढी आधारभूतरुपमा, धेरै सहभागीमूलक विकासका पुजारीहरुको मुख्य चासो भनेको सहभागीमूलक विकास भनेको सोच्ने, सोध्ने र खोज्ने कार्य वा विधि हो जसको अभ्यासले सशक्तिकरणको प्रक्रियालाई प्रोत्साहन गर्दछ ।
सहभागितामूलक प्रक्रिया केवल विकास उद्योगमा मात्र सीमित रहेन यो त बरु सामाजिक, राजनीतिक, नयॉ सामाजिक आन्दोलनस‘ग र वर्तमान व्यवस्थापकीय सिद्धान्तहरु जहॉ सहभागिता र सशक्तिकरण रोजगार र ग्राहकको लागि पनि लागु हुन्छ भन्नेस‘ग सम्बन्धित छ । सहभागिताको जरासम्म पुग्दा पहिले धार्मिक काम विशेष गरी चर्चमा सहभागी हुने भन्ने धार्मिक उद्देश्यबाट उत्पत्ति भई बिस्तारै धर्मनिरक्षेतातर्फ बढेको देखिन्छ तर आजभोलि विकासको धर्म भनेकै सहभागिता बनेको छ । वर्तमान त्रिवर्षीय योजना
(२०७०÷२०७१–२०७२÷२०७३) मा जनसहभागिता कार्यक्रमअन्तर्गत देशको सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक तथा सांस्कृतिक विकास प्रक्रियामा नागरिकहरुको समान सहभागिता सुनिश्चित गर्ने उद्देश्य तथा केन्द्र तथा स्थानीयस्तरका विभिन्न तहमा निष्पक्ष निर्वाचनको माध्यमबाट जनप्रतिनिधिहरुको छनोट गर्ने एवं विकास निर्माण कार्य र सेवा प्रवाहको व्यवस्थापनमा नागरिक सहभागिता प्रवद्र्धन गर्ने रणनीति अवलम्बन गरेर मात्र पुग्दैन यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन गरिनु पर्दछ ।
खासगरी नेपालजस्तो गाउ‘ नै गाउ‘ले भरिएको मुलुकमा, जहॉ सरकारी कार्य मुस्किलले पुग्ने गर्दछन्, त्यहॉ नागरिक समाजलाई सक्रिय बनाउन सके सरकारमाथिको आत्मनिर्भरता घट्ने र स्थानीय स्वायत्त शासन स्वयं मजबुत हुने गर्दछ । ग्रामीण क्षेत्र छाडेर शहरी इलाकातर्फ जनताको बसाइसराइ तीब्र गतिमा हुन्छ  । हिजोसम्म आवश्यक ठानेका कुराहरु निरर्थक बन्छन् र हिजोसम्म थाहा नपाएका जल–वितरण, दुग्ध–वितरण, ढल–निकास, जनस्वास्थ्य, प्रहरी सेवा इत्यादि अनिवार्य खॉचो बन्न पुग्छन् । जनताको आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिकस्तर उकास्नका निम्ति जनताको प्रयास तथा सरकारीस्तरमा सञ्चालित विकास कार्यहरूबीच सामञ्जस्य हुनुपर्दछ । यसबाट कुनै पनि संकटबाट जनतालाई जोगाउन सकिन्छ । जुन निकायबाट जनताको स्वास्थ्य, आर्थिक स्थिति, जीविका, आवास तथा अस्तित्व सकिने खतरा हुन्छ त्यसैलाई संकट भनिन्छ । यस्ता संकटको मुकाबिला गर्न जनतालाई सामथ्र्य बनाउने सामुदायिक विकास योजनाहरूको लक्ष्य हो । सामाजिक तथा आर्थिक आधारमा सुविधाबाट बञ्चित बन्न पुगेका समुदायहरुमा पनि अनेकौं सम्भावनाहरु अन्तर्निहित हुन्छन् । त्यस्ता सम्भावनाहरुलाई कार्यका रुपमा उतार्नु जरुरी हुन्छ र यसबाट उनीहरुलाई लाभान्वित तुल्याउनका लागि उचित सरसल्लाह दिई उत्साहित समेत तुल्याउनुपर्ने स्थिति हुनसक्छ । यस्तो खालको सामाजिक सांस्कृतिक संरचनामा सामाजिक परिचालन एवं सकारात्मक संयन्त्र चक्रको रुपमा रहन्छ । यस्तो संयन्त्र चक्र गतिशीलताका लागि एक साधन वा माध्यमसमेत बन्न जान्छ । यसमा गरिवी न्यूनीकरणका सारा प्रयासहरुले सहजरुपमा नै सुधारिएको शासन व्यवस्थामा र सामाजिक सेवा प्रदान गर्ने कार्यमा पनि योगदान दिन थाल्छन् । यस्तो योगदानले उल्टै गरिवी न्यूनीकरण माथि नै सहयोग पु¥याइरहेको हुन्छ । मानिसको जीवनस्तर परिवर्तन गर्न आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा राजनीतिक प्रक्रियामा नजिकबाट समावेश हुनुपर्दछ । प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षरुपमा जनताको नियन्त्रणमा विकास कार्यक्रम हुनुपर्दछ । यो मानव विकासको महत्वपूर्ण भाग हो । जनसहभागिताले मानवको चौतर्फी विकास गर्न केन्द्रीय भूमिका खेल्छ । जति धेरै सहभागितामूलक विकास बन्दै गयो त्यति नै व्यापक अवसरका पहु‘च पनि बृद्धि हु‘दै जान्छ, जसबाट विकासको मूल पनि फुट्दै जान्छ ।
ग्रामीण समुदायको विकास हुनका लागि आर्थिक तत्वहरुले पनि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछन् । कृषिको विकास, अर्थतन्त्र र घरेलु उद्योगहरुले ग्रामीण समुदायको विकासका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । ग्रामीण इलाकामा बस्ने विशाल जनसंख्याको असीमित इच्छा र आकांक्षाहरूको परिपूर्ति सीमित साधन र स्रोत लिएर बसेको सरकार एक्लैको प्रयासबाट सम्भव देखिदैन । यसका निम्ति समाजका हरेक सक्षम व्यक्तिको योगदान आवश्यक पर्दछ । विकास कार्यमा सरकारको सहयोगी भूमिका मात्र रहन्छ । हर्ताकर्ता त जनता नै हुन्छन् । जनतास‘ग आफ्ना समस्याहरू समाधान गरी उन्नतितिर लाग्ने सामथ्र्य अत्यधिक मात्रामा रहेको हुन्छ । जबसम्म आवश्यकताको महसुस हु‘दैन तबसम्म निस्क्रिय रहेर उनीहरूको शक्ति आवश्यकता अनुभूतिपछि क्रियाशील बन्छ । यसबाट उनीहरूलाई विकासको मार्गतिर अग्रसर गराउ‘छ । आफ्नै विचार वा आवश्यकताबाट निर्देशित भई सञ्चालन गर्ने विकासका कामहरूबाट प्राप्त हुने परिवर्तन वा प्रतिफल स्थायी र प्रभावोत्पादक हुन्छ । सामाजिक सहभागिताले समाजका आम जनतामा विकासप्रति सहभागिता ग्रहण गर्ने सीपको विकास गराउनमा ठूलो मद्दत गर्दछ । विकासका कार्यक्रमहरूमा सहभागिता ग्रहण गर्नु भनेको एक प्रकारको शैक्षिक प्रक्रियामा सहभागी बन्नु हो । यस्तो शैक्षिक प्रक्रियामा संलग्न हु‘दा जनताले प्रजातान्त्रिक आदर्शहरूका बारेमा धेरै कुरा सिक्न सक्छन् भने यस्ता क्रियाकलापबाट उनीहरूमा आत्मबल, आत्मविश्वास र आत्मसम्मान जागृत गराई उत्पादकत्व बढाउनमा सहयोग पु¥याउ‘छ । सामाजिक सहभागिता र शक्ति विकेन्द्रीकरण धेरै नजिक छन् । विकेन्द्रीकरणको सिद्धान्तले स्थानीय विकासका आयोजनाहरूमा जनसहभागिताको अहं भूमिकालाई परिपोषित गर्दछ । विकास र प्रजातन्त्र दिगो र दरिलो बनाउन सामाजिक सहभागिताले धेरै मद्दत पु¥याउ‘छ । स्थानीय आयोजनाहरूमा सामाजिक सहभागितालाई अधिकाधिक बनाउनलाई स्थानीय जनतामा कार्यक्रमप्रति आकर्षण पैदा गराउनुपर्दछ । यसको लागि उत्प्रेरणाको ठूलो भूमिका रहन्छ । तर उत्प्रेरकको भूमिका निभाउन स्थानीय निकायमा कार्यरत विकासकर्मीहरूबाट धेरै चासो लिनुपर्ने देखिन आउ‘छ । स्थानीय स्वायत्त शासनको जगलाई मुलुकमा मजबुत पार्नका लागि सुशासनको अवधारणालाई प्रोत्साहित गरिनुपर्दछ ।