ग्रामीण पर्यटनका विविध आयाम र दिगो पर्यटन

मनोहर कार्की
नेपालको आर्थिक विकासको आधारका रुपमा ग्रामिण पर्यटनको विकास र प्रबद्र्धनका आयामहरुलाई लिन सकिन्छ । देशको आर्थिक विकास, सामाजिक रुपान्तरण तथा जनताका  आधारभूत आवश्यकता परिपूर्तिको प्रमुख स्रोतका रुपमा पर्यटन क्षेत्रको संस्थागत विकासका आधार र मान्यतालाई लिइएको छ । विकासका आयामहरुको बारेमा चर्चा गर्दा विगतको लामो समयको प्रयास तथा हाम्रा लगानीका प्रतिफल सामान्य जनताले कुन हदसम्म कसरी  प्राप्त गर्न  सकेका  छन् भन्ने कुराले अहम् महत्व राख्दछ । नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशकोे कुरा गर्दा हामीेले संधै ध्यान दिनुपर्ने कुरा भनेको विकास र परिवर्तनका आयामलाई आम जनताले कसरी आत्मसात  गरी आएका छन् र विकासका प्रयासमा जनताको ठोस तथा परिणाममुखी सहभागिताले निर्धारण गर्दछ ।

वास्तविक अर्थमा नेपालको विकासका बारेमा अध्ययन गर्दा नेपाललाई समृद्धि तथा दिगो विकासको दिशामा परिलक्षित गर्ने हो भने जलस्रोत, कृषि तथा पर्यटनक्षेत्रको विकासलाई प्राथमिकतामा राखेर विकासका गतिबिधिहरु अघि बढाउनु आवश्यक छ । जसका लागि पहिलो प्राथमिकतामा विकासका योजनाहरु कार्यान्वयन गर्दा यिनै क्षेत्रलाई मध्यनजर राखेर एकीकृत कार्यक्रम अघि बढाइनु पर्दछ । अझ महत्वका साथ भन्नुपर्दा पर्यटन क्षेत्रको विकासमा अवका दिनहरुमा हामीले गहकिलो कार्यक्रम अघि बढाउन सकिए आगामी केही बर्षभित्रमा नेपालको विकासलाई नयाँ आयाम दिन सकिन्छ । यसकासाथै पर्यटन क्षेत्रको बहुपहिचानलाई कायम गर्दै विकास र रुपान्तरणलाई पूर्नपरिभाषित गरिनु पर्दछ । यसका लागि हामीले हाम्रो तर्फबाट के कति काम गर्न सक्छौं र गरी आएका छौं भन्ने कुराले खास मानेमा अर्थ राख्दछ । अबको हाम्रो लक्ष्य भनेको कृषि तथा पर्यटन, जलस्रोत तथा पर्यटनलाई संगसंगै कसरी लान सकिन्छ भन्ने चिन्तनको आवश्यकता छ । जसका लागि पर्यटनक्षेत्रलाई दरिलो सेवा उद्योगका रुपमा विकास गर्न सकिएको खण्डमा हामीले यस उद्योगबाट विदेशी मुद्रा आर्जनको आयतनलाई थप अघि बढाउन सकिने यथेष्ट सम्भावनाहरु हम्रा विचमा छन् । पर्यटनक्षेत्रमा पनि पछिल्लो चरणमा ग्रामीण पर्यटन र पर्या–पर्यटनलाई महत्वका साथ अघि बढाउने नीतिगत कार्यक्रम केही समय अघि हामीले थालनी गरी सकेकाछौं । आगामी वर्षहरुमा थप नयाँ र मौलिक कार्यक्रमलाई जोड्न सकिएको खण्डमा विकासका आयामलाई नयाँपन अवश्य पनि दिन सकिन्छ । यसका साथै ग्रामीण पर्यटनको कुरा गर्दा मौलिक पहिचान र स्थानीय कलाकौसल, रितिरिवाज, चालचलन, रहनसहन तथा भेषभुषालाई पस्कन सकिएको खण्डमा हाम्रा अतिथि पर्यटकहरुले नविनतम स्वाद र भ्रमणको अविस्मरणीय क्षणहरुलाई संधै आत्मसात गर्ने छन् ।

ग्रामीण पर्यटन प्रबर्धनका दिशामा हामीले प्रचलनमा ल्याई आएका विविध कार्यक्रमहरु मध्येमा पछिल्लो समयमा होमस्टेलाई एक प्रभावकारी कार्यक्रमका रुपमा लिन सकिन्छ । होमस्टे जस्ता ग्रामीण पर्यटन प्रबर्धनका कार्यक्रमले अवस्य पनि नेपालको पर्यटनक्षेत्रमा ग्रामीण अर्थतन्त्रको विकास र स्थानीयस्तरमा रोजगारी र उद्यमशीलताको विकासका आयामहरुको थालनी गरेको छ । यस मानेमा आन्तरिक तथा वाहृय पर्यटक आकर्षित गर्ने दिशामा पछिल्लो समयमा यो कार्यक्रम निकै उत्साहजनक रुपमा अघि बढृदै आएकोछ । हाम्रा गाउँघरका मौलिक पहिचान, खानपान, स्थानीय रितिरीवाज, कला तथा संस्कृति अनि आदिवासी जनजातिका मौलिक विशेषतालाई प्रबर्धन गर्न तिनको संरक्षण गर्न यस्ता कार्यक्रमले निकै मद्धत गर्नेछ । यसका साथै ग्रामीण क्षेत्रको आर्थिक सामाजिक र सांस्कृतिक पहिचानको प्रबर्धनका लागि पनि मद्धत गर्ने नै छ । स्थानीय जनताको आर्थिक क्रियाकलापमा अभिबृद्धि गरी उनीहरुको आर्थिक आर्जनका क्षेत्रमा ठूलो योगदान पुर्याउन सक्ने देखिन्छ । जसले गर्दा एकातिर लोकसंस्क्ति र लोकभाका र मौलिक सांस्कृतिक धरोहरहरुको संरक्षण प्रबर्धनमा योगदान पुर्याउन सक्ने देखिन्छ भने अर्को तर्फ स्थानीय वातावरण संरक्षण, आर्थिक विकासका लागि ग्रामीण अर्थतन्त्रको प्रबर्धनका लागि यथेष्ट योगदान पुर्याउने छ ।

नेपालमा ग्रामीण पर्यटन प्रबर्धनको संस्थागत विकासका लागि पर्यटन बोर्डले जसरी सहजीकरणको भूमिका खेलीआएको छ त्यसै गरी पर्र्यटन क्षेत्रका क्रियाशील विभिन्न संघ÷ संस्था जस्तै ट्राभल्स एजेन्सी, ट्रेकिंग एजेन्सी तथा तत्संग सम्बन्धित छाता संगठनहरुले आ–आफ्नो क्षेत्रमा गहन भूमिका खेल्न सकेको खण्डमा भोलीका दिनमा ग्रामीण पर्यटन प्रबर्धनमा ठोस मद्धत पुग्न जाने देखिन्छ । जसका लागि स्पष्ट खाका सहितको रणनीतिक कार्ययोजना तथा त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनका दिशामा ठोस पहलकदमी हुनु नितान्त आवश्यक छ । विगतमा यस क्षेत्रका भए गरेका कार्यकलापहरुको अध्ययन तथा विश्लेषण गरी आगामी वर्षका लागि अझ प्रभावकारी योजना सहित कार्यक्षेत्रमा समन्वयात्मक ढंगबाट क्रियाशील हुनु पहिलो आवश्यकता पनि हो । जसको परिणाम स्वरुप पर्यटन क्षेत्रको विकासमा ठोस उपलब्धी हासिल गर्न सक्ने देखिन्छ नै ।

विभिन्न आदिवासी, जनजातीहरुको मौलिक संस्कृति, रितीरिवाज, भेषभुषा, खानपान तथा दैनन्दिनको व्यवहारलाई उन्नत तथा प्रबर्धन गर्ने खालका नौलो आयाम सहितको ग्रामीण पर्यटन गन्तव्यस्थलहरुको विकास र विस्तारका कार्यक्रमहरुलाई महत्वका साथ अघि बढाइनु पर्दछ । जसबाट नेपाल राष्ट्रका मौलिक पहिचान बोकेका गुरुङ, मगर, थकाली, नेवार, शेर्पा, तामाङ्ग, थारु लगायतका दर्जनौं आदिवासी जनजातीहरुको मौलिक संस्कृति, रितीरिवाज तथा चाडपर्व र मेला पर्महरुको प्रचार प्रशारका साथै संरक्षण र विकासका लागी ठोस प्रबर्धनात्मक सहयोग पुग्न सक्ने देखिन्छ । यसका साथै पर्यटकीय गन्तव्यस्थलहरुको आर्थिक विकास र विदेशी मुद्रा आजर्नको महत्वपूर्ण स्रोतका रुपमा हाम्रा ग्रामीण पर्यटकीय गन्तव्यस्थलहरुले नयाँ आयाम थप्न सक्ने कुरामा कसैको दुई मत नरहला ।

पर्या–पर्यटनको कुरा गर्दा तात्विक रुपमा हिमाल आरोहण, प्राकृतिकस्थल र छटाहरुको मोहकताको रस्वाश्यादन तथा  पदयात्रा पर्यटनको नेपाल विश्वकै अति उत्कृष्ठ गन्तब्यस्थल भएको तथ्य हामी सबै सामु छर्लङ्ग नै छ । तसर्थ यस्ता उत्कृष्ठ गन्तब्यस्थलहरुको प्रचुर पर्यटकीय भ्रमणको सम्भाव्यतालाई आत्मसात गरेर पर्यटकीय मौलिकता बोकेका गन्तव्यस्थलहरुको व्यापक प्रचार प्रशारको खाँचो हामी माझ खट्कीएको छ । जसको गुणात्मक र परिणाममुखी परिवर्तनका लागी पर्यटन क्षेत्रसंग सरोकार राख्ने विभिन्न निकायहरुको समन्वयात्मक कार्यले महत्व राख्दछ । यस मानेमा पर्या–पर्यटनलाई कुनै न कुनै रुपमा ग्रामीण पर्यटनसंग जोडेर कार्य गर्न सकिएको खण्डमा ग्रामीण पर्यटन प्रबर्धन र विकासका क्षेत्रमा  छलाङ्ग मार्न सकिने देखिन्छ । नेपालको भौगोलिक तथा प्रा्रकृतिक स्वरुपलाई दृष्टिकोण दिइएको खण्डमा हामीले पर्यटनक्षेत्रको विकासको प्रचुर सम्भावना देखेकाछौं, जसका लागि पदयात्रा, हिमाल आरोहण, नदीहरुमा नौका विहार, प्याराग्लाइडिंग, बन्जिजम्पिङ् लगायतका यावत क्रियाकलापहरु प्रति हाम्रा विदेशी तथा स्वदेशी पर्यटकहरुलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ । नेपालका प्रमुख पदयात्रामार्गहरु अन्नपूर्ण सर्किट, सगरमाथा बेसक्याम्प, लामाटाङ्ग पदयात्रामार्ग तथा रसुवाको तामाङ् हेरिटेज ट्रेललाई व्यवस्थित रुपमा प्रचार प्रशार तथा पर्यटकका लागि आकर्षक प्रबर्धनात्मक कार्यक्रम संचालन गर्न सकिएको खण्डमा पर्यटकको संख्यात्मक र गुणात्मक विकास गर्न सकिन्छ । यसका साथै पछिल्ला समयमा निकै आकर्षणका रुपमा रहेका नदीहरुमा नौका विहार, प्याराग्लाइडिंग, बन्जिजम्पिङ जस्ता एडभेन्चर टुर प्याकेजहरुलाई थप व्यवस्थित र आकर्षक बनाउन सकिएको खण्डमा पर्यटकको ओइरो लाग्दछ भने तिनै पर्यटकहरुबाट प्राप्त सेवा सुविधाबाट विदेशी मुद्रा प्रसस्त आर्जन पनि गर्न सकिन्छ नै ।

पर्यटकीय गन्तव्य क्षेत्रहरुमा पर्यटकमैत्री वातावरण निर्माणका लागी स्पष्ट दिशा निर्देशका साथ कार्य गरिनु नितान्त आवश्यक छ । जसका लागि सरोकारवाला निकाय तथा स्थानीय निकाय लगायत सम्बधित पर्यटन विकास समितिहरुले सहजिकरण र समन्वयकारी भूमिका निभाउन सक्नुपर्छ । यसो हुनसके अझ व्यवस्थित तथा गुणस्तरिय सेवा दिन सकिन्छ । ग्रामीण पर्यटन तथा पर्या–पर्यटनका प्रमुख गन्तव्य स्थलहरुमा हाल पु¥याई आएको सेवा सुविधामा परिमार्जन तथा थप मौलिकपना दिने खालका सेवा दिने दिशामा पर्यटन व्यवसायीहरुले कार्यक्रमिक योजनाका साथ आकर्षक भ्रमण प्याकेज ल्याउनु जरुरी छ । जसमा सरकारी निकायको दृष्टिकोण उदार र व्यवसाय प्रवद्र्धनमुखी हुनु पर्दछ । लेख प्रस्तुतकर्ता : – मनोहर कार्की (अधिवक्ता तथा मानवशास्त्री)